नैसर्गिक जग - नैसर्गिक आपत्ती,घरे/निवारा यांचे प्रकार,जलचक्र
अंतिम जंबो टेस्ट क्र. ०२
नवोदय परिसर अभ्यास (EVS) : आपत्ती, घरे व जलचक्र
50 प्रश्न | 100 गुण | स्तर: कठीण (नैसर्गिक आपत्ती, निवारा प्रकार व जलचक्र)
परीक्षेचे नियम:
- एकूण प्रश्न: 50 | एकूण गुण: 100 (प्रत्येक योग्य उत्तरास 2 गुण)
- प्रत्येक प्रश्नासाठी 50 सेकंद वेळ दिला जाईल.
- चाचणी पूर्ण झाल्यावर सर्व 50 प्रश्नांची अचूक उत्तरे व स्पष्टीकरण दिसेल.
प्रश्न: 1/50
⏱ वेळ: 50 सेकंद
काठिण्य पातळी: कठीण
प्रश्न लोड होत आहे...
अभिनंदन, !
0 / 100
भूकंपाची तीव्रता मोजण्यासाठी कोणत्या उपकरणाचा आणि प्रमाणपट्टीचा (Scale) वापर केला जातो?
बॅरोमीटर आणि सेल्सियस स्केल
सिस्मोग्राफ (भूकंपमापक) आणि रिश्टर स्केल
अॅनिमोमीटर आणि ब्यूफोर्ट स्केल
हायग्रोमीटर आणि केल्विन स्केल
सिस्मोग्राफ (Seismograph) यंत्राद्वारे भूकंपाच्या लहरी नोंदवल्या जातात आणि रिश्टर स्केलवर त्याची तीव्रता मोजली जाते.
जमिनीखाली ज्या ठिकाणी खडकांच्या हालचालींमुळे भूकंपाची सुरुवात होते, त्या केंद्रबिंदूला काय म्हणतात?
अपिकेंद्र (Epicentre)
विवर (Crater)
भूकंप नाभी (Focus / Hypocentre)
भ्रंश रेषा (Fault Line)
जमिनीखालील उगमस्थानाला 'भूकंप नाभी' (Focus) म्हणतात, तर त्याच्या बरोबर वर जमिनीच्या पृष्ठभागावरील बिंदूला 'अपिकेंद्र' (Epicentre) म्हणतात.
समुद्राच्या तळाशी मोठा भूकंप किंवा ज्वालामुखीचा उद्रेक झाल्यास निर्माण होणाऱ्या अतिप्रचंड व विनाशकारी लाटांना काय म्हणतात?
त्सुनामी (Tsunami)
भरती-ओहोटी
आवर्त वारे
जलप्रपात
'त्सुनामी' हा जपानी शब्द असून समुद्राखालील भूकंपामुळे पाण्याच्या मोठ्या विस्थापनातून या उंच लाटा निर्माण होतात.
महाराष्ट्रातील लातूर जिल्ह्यातील किल्लारी येथे 30 सप्टेंबर 1993 रोजी कोणती भीषण नैसर्गिक आपत्ती आली होती?
महापूर
चक्रीवादळ
दरड कोसळणे
विनाशकारी भूकंप
30 सप्टेंबर 1993 रोजी किल्लारी (जि. लातूर) येथे रिश्टर स्केलवर 6.2 तीव्रतेचा भीषण भूकंप झाला होता.
तुम्ही शाळेच्या किंवा घराच्या इमारतीत असताना अचानक भूकंप सुरू झाल्यास कोणती कृती सर्वात सुरक्षित आहे?
लिफ्टचा वापर करून वेगाने खाली उतरणे
मजबूत टेबल किंवा बाकाखाली बसून डोके व मान हातांनी झाकणे
काचेच्या खिडकीजवळ उभे राहून बाहेर पाहणे
इमारतीच्या गच्चीवर धावत जाणे
भूकंपाच्या वेळी 'Drop, Cover and Hold' (खाली वाका, मजबूत टेबलाखाली आडोसा घ्या आणि घट्ट पकडून ठेवा) हा सर्वात सुरक्षित नियम आहे; लिफ्ट कधीही वापरू नये.
ज्या ज्वालामुखीचा उद्रेक भूतकाळात झाला आहे, सध्या तो शांत आहे परंतु भविष्यात त्याचा पुन्हा उद्रेक होण्याची शक्यता असते, त्याला काय म्हणतात?
निद्रिस्त ज्वालामुखी (Dormant Volcano)
जागृत ज्वालामुखी (Active Volcano)
मृत ज्वालामुखी (Extinct Volcano)
हिमज्वालामुखी
निद्रिस्त (सुप्त) ज्वालामुखी दीर्घकाळ शांत राहून अचानक पुन्हा सक्रिय होऊ शकतात (उदा. इटलीतील माउंट व्हेसुव्हियस).
अंदमान आणि निकोबार बेटांवरील भारतातील एकमेव जागृत ज्वालामुखी कोणता आहे?
नारकोंडम बेट
धोसी टेकडी
बॅरन बेट (Barren Island)
दिनाधर टेकड्या
अंदमान समुद्रातील 'बॅरन बेट' हा भारतातील तसेच दक्षिण आशियातील एकमेव जागृत (Active) ज्वालामुखी आहे.
चक्रीवादळाच्या (Cyclone) अगदी मध्यभागी असणाऱ्या शांत आणि ढगविरहित भागाला काय म्हणतात?
वादळाचे तोंड
वादळाचा डोळा (Eye of the Storm)
कमी दाबाचा पट्टा
वाऱ्याची भिंत
चक्रीवादळाच्या केंद्रस्थानी सुमारे 10 ते 30 km व्यासाचा शांत प्रदेश असतो, त्याला 'वादळाचा डोळा' म्हणतात; याच्या भोवती सर्वाधिक वेगाने वारे वाहतात.
डोंगराळ भागात अतिवृष्टी, जंगलतोड किंवा रस्ते खोदकामामुळे डोंगराचा मोठा भाग अचानक खाली कोसळतो, या आपत्तीला काय म्हणतात?
हिमप्रपात
दुष्काळ
वनाग्नि
भूस्खलन / दरड कोसळणे (Landslide)
अतिपावसामुळे माती सैल होऊन उतारावरून खडक व माती खाली घसरण्याला 'भूस्खलन' किंवा 'दरड कोसळणे' म्हणतात (उदा. माळीण व इर्शाळवाडी दुर्घटना).
ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून पृथ्वीच्या पोटातून बाहेर पडणाऱ्या तप्त द्रवरूप शिलारसाला पृष्ठभागावर आल्यानंतर काय म्हणतात?
लाव्हा (Lava)
मॅग्मा (Magma)
बेसाल्ट
ग्रॅनाइट
पृथ्वीच्या अंतरंगात असताना तप्त रसास 'मॅग्मा' म्हणतात, तर ज्वालामुखीद्वारे जमिनीवर बाहेर आल्यानंतर त्याला 'लाव्हा' म्हणतात.
एखाद्या प्रदेशात दीर्घकाळ सरासरीपेक्षा खूप कमी पाऊस पडल्याने शेती, पिण्याचे पाणी व चाऱ्याची तीव्र टंचाई निर्माण होते, त्या आपत्तीला काय म्हणतात?
अतिवृष्टी
ढगफुटी
दुष्काळ (Drought)
गारपीट
पावसाच्या दीर्घकालीन कमतरतेमुळे भूजल पातळी खालावून अन्न व पाण्याचे दुर्भिक्ष्य निर्माण होण्याला 'दुष्काळ' म्हणतात.
अतिशय लहान परिसरात एका तासात 100 mm किंवा त्याहून अधिक पाऊस अचानक कोसळण्याच्या घटनेला काय म्हणतात?
गारपीट
ढगफुटी (Cloudburst)
हिमवर्षाव
चक्रीवादळ
डोंगराळ भागात बाष्पयुक्त ढग अडकून एकाच वेळी मुसळधार पाऊस कोसळण्याला 'ढगफुटी' म्हणतात, ज्यामुळे अचानक पूर येतो.
मोकळ्या मैदानात असताना विजांचा कडकडाट सुरू झाल्यास खालीलपैकी कोणती कृती टाळावी?
उंच व एकट्या झाडाखाली उभे राहणे
घराच्या किंवा पक्क्या इमारतीच्या आत जाणे
कारच्या खिडक्या बंद करून आत बसणे
जमिनीवर दोन्ही पाय जवळ ठेवून खाली वाकून बसणे
उंच झाडे विजेचे सुवाहक ठरतात व त्यांच्यावर वीज कोसळण्याची सर्वाधिक शक्यता असते, म्हणून उंच झाडाखाली कधीही उभे राहू नये.
भारतामध्ये आपत्ती व्यवस्थापनासाठी स्थापन केलेल्या राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाचे संक्षिप्त नाव काय आहे?
ISRO
DRDO
NCC
NDRF (National Disaster Response Force)
पूर, भूकंप, वादळ व इमारत कोसळणे यांसारख्या आपत्तींमध्ये बचावकार्य करण्यासाठी NDRF हे विशेष दल कार्य करते.
नद्यांना येणारे महापूर रोखण्यासाठी व त्यांची तीव्रता कमी करण्यासाठी कोणता उपाय सर्वात प्रभावी ठरतो?
नदीपात्रात भराव टाकून घरे बांधणे
नदीकाठी व पाणलोट क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करणे आणि धरणे बांधणे
जंगले तोडणे
नदीचे प्रवाह अरुंद करणे
वृक्षांमुळे जमिनीची धूप थांबते, पाणी जमिनीत मुरते व पुराचा वेग नियंत्रित राहतो.
पृथ्वीच्या कवचातील ज्या विशाल भूपट्ट्यांच्या (Tectonic Plates) घर्षणामुळे व टकरीमुळे भूकंप होतात, त्या कवचाला काय म्हणतात?
वातावरण
जलावरण
शिलावरण (Lithosphere)
जीवावरण
शिलावरण (Lithosphere) हे अनेक भूपट्ट्यांनी बनलेले असून त्यांच्या हालचालींमुळे भूकंप व ज्वालामुखी घडतात.
अतिउष्ण उन्हाळ्यात जंगलातील वाळलेले गवत व झाडांच्या फांद्यांच्या घर्षणामुळे लागणाऱ्या आगीला काय म्हणतात?
वणवा (Forest Fire)
ज्वालामुखी
उष्णतेची लाट
धुक्याचे आवरण
जंगलात लागणाऱ्या नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित भीषण आगीला 'वणवा' म्हणतात, ज्यामुळे वनसंपदा व वन्यजीवांची मोठी हानी होते.
हवामानाचा अचूक अंदाज व चक्रीवादळाची पूर्वसूचना देणारी भारतातील मुख्य संस्था कोणती आहे?
भारतीय भूगर्भ सर्वेक्षण
भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD)
भारतीय वन सर्वेक्षण
नीती आयोग
IMD (India Meteorological Department) उपग्रहांच्या मदतीने पाऊस व चक्रीवादळाचा आगाऊ इशारा देते.
ध्रुवीय प्रदेशातील एस्किमो (Inuit) लोक बर्फाच्या ठोकळ्यांपासून घुमटाकार घर बांधतात, त्याला 'इग्लू' (Igloo) म्हणतात. बर्फाचे घर असूनही आतून उबदार का राहते?
बर्फ गरम असतो
आत नेहमी मोठा अग्नी पेटवलेला असतो
बर्फ हा उष्णतेचा दुर्वाहक (Insulator) असल्याने आतील उष्णता बाहेर जाऊ देत नाही
इग्लूला खिडक्या नसतात
बर्फाच्या कणांमध्ये अडकलेली हवा उष्णता बाहेर जाण्यापासून रोखते (Insulator), त्यामुळे शरीराची व दिव्याची उष्णता आत टिकून राहते.
आसामसारख्या अतिपावसाच्या आणि पूरप्रवण भागात घरे जमिनीपासून 10 ते 12 फूट उंच बांबूच्या खांबांवर (Stilt Houses) का बांधली जातात?
पावसाचे व पुराचे पाणी घरात शिरू नये आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बचाव व्हावा म्हणून
हवा थंड राहण्यासाठी
जमीन नसल्यामुळे
घरे सुंदर दिसण्यासाठी
आसाममध्ये मुसळधार पावसामुळे जमिनीवर पाणी साचते, म्हणून उंच बांबूच्या खांबांवर उतरत्या छपरांची घरे बांधतात.
लडाख (थंड वाळवंट) प्रदेशातील पारंपारिक दोन मजली घरांमध्ये तळमजल्यावर खिडक्या नसतात आणि तिथे प्राणी व चारा ठेवतात, यामागील मुख्य कारण कोणते?
चोरी होऊ नये म्हणून
पावसापासून बचावासाठी
उजेड नको असतो म्हणून
प्राण्यांच्या शरीराच्या उष्णतेमुळे वरचा राहण्याचा मजला उबदार राहावा आणि थंडी आत येऊ नये म्हणून
लडाखमध्ये तापमान शून्याखाली जाते; खिडक्या नसलेला तळमजला व प्राण्यांची उष्णता वरच्या मजल्याला नैसर्गिक उब देते.
जम्मू-काश्मीरमधील दाल सरोवर (Dal Lake) आणि केरळमधील बॅकवॉटरमध्ये पर्यटकांसाठी व निवासासाठी वापरल्या जाणाऱ्या तरंगत्या घरांना काय म्हणतात?
तंबू
हाऊसबोट (Houseboat / शिकारा)
इग्लू
कॅराव्हॅन
लाकडापासून बनवलेल्या व पाण्यावर तरंगणाऱ्या सुसज्ज घरांना काश्मीरमध्ये 'हाऊसबोट' आणि केरळमध्ये 'केट्टुवल्लम' म्हणतात.
लडाखच्या उंच डोंगराळ भागात राहणारे 'चंगपा' (Changpa) भटके पशुपालक याकच्या केसांपासून विणलेल्या शंकूच्या आकाराच्या तंबूत राहतात, त्या तंबूला काय म्हणतात?
रेबो (Rebo)
इग्लू
खतंबंद
डोंगा
चंगपा जमातीचे लोक त्यांच्या तात्पुरत्या निवाऱ्याच्या तंबूला 'रेबो' म्हणतात आणि मेंढ्यांच्या वाड्याला 'लेखा' म्हणतात.
राजस्थानच्या वाळवंटी प्रदेशात घरांच्या भिंती मातीच्या व खूप जाड बांधतात आणि छप्पर काटेरी झुडपांचे (खिप गवताचे) असते, कारण —
विटा मिळत नाहीत
पाऊस खूप पडतो
जाड मातीच्या भिंती बाहेरील कडक उष्णता आत येऊ देत नाहीत व घर थंड राहते
वादळात घर उडून जाऊ नये म्हणून
माती उष्णतेचे मंद वहन करते, त्यामुळे कडक उन्हाळ्यातही जाड मातीच्या भिंतींमुळे घरातील तापमान थंड राहते.
हिमाचल प्रदेशातील मनाली आणि काश्मीर खोऱ्यात घरांची छपरे उतरती (Sloping Roofs) का बांधली जातात?
वारा अडवण्यासाठी
पावसाचे पाणी आणि साचलेला बर्फ सहज खाली घसरून जावा म्हणून
उन्हापासून बचावासाठी
जास्त जागा मिळण्यासाठी
सपाट छपरावर बर्फ साचल्यास छत कोसळण्याचा धोका असतो, म्हणून पर्वतीय भागात उतरती छपरे असतात.
काश्मीरमधील लाकडी घरांच्या छतावर व भिंतींवर केलेल्या सुंदर कोरीव नक्षीकामाला काय म्हणतात?
मेहराब
डब (Dab)
रेबो
खतंबंद (Khatamband)
काश्मीरच्या घरांमधील लाकडी छतावरील जिग-सॉ कोडीसारख्या नक्षीकामाला 'खतंबंद' आणि बाहेर डोकावणाऱ्या नक्षीदार खिडकीला 'डब' म्हणतात.
चाकांवर चालणारे घर, ज्यात स्वयंपाकघर, झोपण्याची खोली व सर्व सोयी असतात आणि एका ठिकाणाहून दुसरीकडे नेता येते, त्याला काय म्हणतात?
कॅराव्हॅन (Caravan)
बंगला
चाळ
हाऊसबोट
फिरत्या वाहनावरील घराला 'कॅराव्हॅन' म्हणतात.
भूकंपप्रवण क्षेत्रात (उदा. जपान किंवा हिमालयीन प्रदेश) घरे बांधण्यासाठी कोणते साहित्य सर्वात सुरक्षित मानले जाते?
जड दगड आणि सिमेंट
हलके लाकूड आणि बांबू
फक्त काच
कच्च्या विटा
लाकूड व बांबू वजनाने हलके आणि लवचिक असल्याने भूकंपाचे धक्के सहन करतात व कोसळल्यास जीवितहानी कमी होते.
कोकणातील किनारपट्टीच्या भागात घरे बांधण्यासाठी प्रामुख्याने कोणत्या स्थानिक दगडाचा वापर केला जातो?
संगमरवर
वालुकाश्म
जांभा दगड (Laterite Stone)
चुनखडक
कोकणातील अतिपावसाच्या भागात स्थानिकरित्या उपलब्ध असणारा लाल रंगाचा 'जांभा दगड' व कौलारू छपरे वापरतात.
गिर्यारोहक (Mountaineers) हिमालयासारख्या अतिथंड पर्वतांवर चढाई करताना जो तंबू वापरतात, तो कोणत्या विशिष्ट कापडाचा बनलेला असतो?
दोन थरांचे जलरोधक व वायुरोधक नायलॉन कापड
सुती कापड
तागाचे कापड
रेशमी कापड
दोन थरांच्या नायलॉन तंबूंमध्ये दोन्ही थरांमधील हवा उष्णता रोखून धरते आणि बर्फ व थंड वारे आत येऊ देत नाही.
मोठ्या शहरांमध्ये कमी जागेत जास्त कुटुंबांना राहता यावे म्हणून बांधल्या जाणाऱ्या बहुमजली इमारतींना काय म्हणतात?
झोपडपट्टी
गगनचुंबी इमारती / फ्लॅट्स (Apartments)
फार्महाऊस
तंबू
वाढत्या लोकसंख्येमुळे व जमिनीच्या टंचाईमुळे शहरांत बहुमजली अपार्टमेंट्स बांधले जातात.
घरामध्ये स्वच्छ हवा खेळती राहण्यासाठी आणि सूर्यप्रकाश येण्यासाठी कशाची रचना आवश्यक असते?
फक्त बंद दरवाजे
काळ्या काचा
जाड पडदे
समोरासमोर खिडक्या आणि झरोके (Cross Ventilation)
समोरासमोरील खिडक्यांमुळे घरातील अशुद्ध गरम हवा बाहेर जाते व ताजी हवा आत येते (Cross Ventilation).
लडाखमधील घरांच्या सपाट छतांचा (Flat Roofs) वापर स्थानिक लोक प्रामुख्याने कशासाठी करतात?
मिरच्या, फळे, भाज्या आणि शेणाच्या गोवऱ्या उन्हात वाळवून हिवाळ्यासाठी साठवण्यासाठी
पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी
बागकाम करण्यासाठी
खेळण्यासाठी
लडाखमध्ये पाऊस अत्यंत कमी पडतो; तिथे कडक हिवाळ्यात ताज्या भाज्या मिळत नसल्याने उन्हाळ्यात छतावर भाज्या व फळे वाळवून ठेवतात.
वाळवंटातील भटक्या जमाती उष्णतेपासून व वाळूच्या वादळापासून बचावासाठी कशाचा निवारा वापरतात?
बर्फाचे घर
बांबूचे उंच घर
उंटाच्या कातडीचे किंवा जाड कापडाचे सहज हलवता येणारे तंबू
हाऊसबोट
पाणी व चाऱ्याच्या शोधात भटकंती करावी लागत असल्याने वाळवंटी भटक्या जमाती सहज उभारता येणारे तंबू वापरतात.
जलचक्रातील (Water Cycle) कोणत्या प्रक्रियेमुळे सूर्याच्या उष्णतेने समुद्र व नद्यांच्या पाण्याचे बाष्पात (वाफेत) रूपांतर होते?
संघनन (Condensation)
बाष्पीभवन (Evaporation)
पर्जन्यवृष्टी (Precipitation)
झिरपणे (Infiltration)
उष्णतेमुळे द्रवरूप पाण्याचे वायुरूप वाफेत रूपांतर होण्याच्या क्रियेला 'बाष्पीभवन' म्हणतात.
आकाशात उंच गेलेली पाण्याची वाफ थंड होऊन तिचे सूक्ष्म जलकणांत रूपांतर होते व ढग तयार होतात, या प्रक्रियेला काय म्हणतात?
संघनन / सांद्रीभवन (Condensation)
बाष्पीभवन
बाष्पोत्सर्जन
वितळणे
वाफेला थंडावा मिळाल्यावर तिचे पुन्हा द्रवरूप पाण्याच्या थेंबांत रूपांतर होण्याच्या क्रियेला 'संघनन' (Condensation) म्हणतात.
वनस्पतींच्या पानांमधील पर्णरंध्रांवाटे अतिरिक्त पाणी वाफेच्या रूपात वातावरणात सोडले जाते, या क्रियेला काय म्हणतात?
प्रकाशसंश्लेषण
श्वसन
बाष्पोत्सर्जन (Transpiration)
परागीभवन
वनस्पतींद्वारे होणाऱ्या या क्रियेला 'बाष्पोत्सर्जन' (Transpiration) म्हणतात, ज्यामुळे ढग निर्मितीस मदत होते.
पृथ्वीवरील एकूण पाण्यापैकी किती टक्के पाणी महासागरांमध्ये खारट स्वरूपात आहे आणि किती टक्के गोडे पाणी पिण्यायोग्य उपलब्ध आहे?
90% खारट आणि 10% गोडे
71% खारट आणि 29% गोडे
95% खारट आणि 5% गोडे
सुमारे 97% खारट आणि केवळ 3% गोडे पाणी (त्यातील 1% पेक्षा कमी सहज उपलब्ध)
पृथ्वीवरील 97% पाणी महासागरांत खारट आहे; उरलेल्या 3% गोड्या पाण्यापैकी बहुतांश भाग हिमनद्या व ध्रुवीय बर्फात गोठलेला आहे.
पावसाचे पाणी जमिनीत मुरून भूजल पातळी वाढवण्याच्या आधुनिक आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीला काय म्हणतात?
जलप्रदूषण
पावसाचे पाणी संकलन / जलपुनर्भरण (Rainwater Harvesting)
क्षारीकरण
बाष्पीभवन
छतावरील व जमिनीवरील पावसाचे पाणी शोषखड्डे किंवा विहिरीत सोडून भूजल साठा वाढवण्याला 'रेनवॉटर हार्वेस्टिंग' म्हणतात.
समुद्राचे पाणी खारट असते, तरीही त्यापासून बाष्पीभवनाने पडणारा पाऊस गोड का असतो?
बाष्पीभवनाच्या प्रक्रियेत केवळ शुद्ध पाण्याची वाफ होते आणि क्षार (मीठ) समुद्रातच मागे राहतात
ढगांमध्ये साखर मिसळते
हवेमुळे मीठ नष्ट होते
सूर्यप्रकाश मीठ शोषून घेतो
बाष्पीभवन ही नैसर्गिक ऊर्ध्वपातन (Distillation) क्रिया आहे; यात मीठ व अशुद्धी तळाशी राहते व शुद्ध पाण्याची वाफ होते.
ढगांतील पाण्याचे थेंब आकाराने मोठे व जड झाल्यावर पाऊस, गारा किंवा बर्फाच्या रूपात जमिनीवर पडतात, या क्रियेला काय म्हणतात?
बाष्पीभवन
संघनन
पर्जन्यवृष्टी (Precipitation)
उत्कलन
पाऊस, हिमवर्षाव आणि गारपीट या सर्वांना एकत्रितपणे 'पर्जन्यवृष्टी' (Precipitation) म्हणतात.
फ्रिजमधून बाहेर काढलेल्या थंड पाण्याच्या बाटलीच्या बाहेरील पृष्ठभागावर थोड्या वेळाने पाण्याचे थेंब जमा झालेले दिसतात, याचे कारण कोणते?
बाटलीतून पाणी बाहेर झिरपते
हवेतील बाष्पाचे थंड बाटलीच्या स्पर्शाने संघनन (Condensation) होते
पाण्याचे बाष्पीभवन होते
प्लास्टिक वितळते
हवेत असलेल्या अदृश्य वाफेला बाटलीचा थंड पृष्ठभाग लागताच तिचे संघनन होऊन जलकण तयार होतात.
राजस्थानमधील 'तरुण भारत संघ' या संस्थेच्या मदतीने दडकी माई (Darki Mai) आणि राजेंद्र सिंह ('जलपुरुष') यांनी कोणत्या पारंपारिक जलसंधारण रचनेचे पुनरुज्जीवन केले?
कालवे
समुद्र धरणे
नळमार्ग
जोहड (Johad) आणि बारव / पायऱ्यांच्या विहिरी (Stepwells)
'जोहड' हे पावसाचे पाणी अडवणारे लहान मातीचे तलाव आहेत, ज्यामुळे राजस्थानातील कोरड्या नद्या पुन्हा वाहत्या झाल्या.
जमिनीवर पडलेले पावसाचे पाणी माती व खडकांच्या थरांमधून हळूहळू खाली झिरपून भूजलात साठते, या क्रियेला काय म्हणतात?
अंतःस्रवण / झिरपणे (Infiltration / Percolation)
बाष्पोत्सर्जन
संप्लवन
संघनन
पाणी मातीच्या थरांतून खाली झिरपण्याच्या क्रियेला 'Infiltration' किंवा 'Percolation' म्हणतात, ज्यामुळे विहिरी व कूपनलिकांना पाणी मिळते.
खालीलपैकी कोणत्या परिस्थितीत पाण्याचे बाष्पीभवन सर्वात वेगाने होईल?
कमी तापमान, बंद खोली आणि जास्त आर्द्रता
जास्त तापमान, मोठा पृष्ठभाग आणि वेगाने वाहणारा कोरडा वारा
पावसाळी हवामान आणि लहान भांडे
रात्रीची वेळ आणि थंड हवा
उष्णता वाढल्यास, पाण्याचा पृष्ठभाग पसरट असल्यास आणि वारा वेगाने वाहत असल्यास बाष्पीभवनाचा वेग सर्वाधिक असतो.
इस्रायल आणि जॉर्डनच्या सीमेवर असणाऱ्या 'मृत समुद्रात' (Dead Sea) कोणतीही व्यक्ती बुडत नाही आणि पाण्यावर सहज तरंगते, याचे शास्त्रीय कारण काय?
तिथे पाणी खूप उथळ आहे
पाण्याखाली हवा आहे
पाण्यात क्षारांचे (मिठाचे) प्रमाण अत्यंत जास्त असल्याने पाण्याची घनता मानवी शरीरापेक्षा खूप जास्त आहे
तिथे लाटा नसतात
मृत समुद्राच्या प्रति लिटर पाण्यात सुमारे 300 ग्रॅम मीठ असते; पाण्याची घनता जास्त असल्याने प्लावक बल वाढते व वस्तू सहज तरंगतात.
जलचक्र (Water Cycle) अखंडपणे सुरू राहण्यासाठी ऊर्जा देणारा मुख्य नैसर्गिक स्रोत कोणता आहे?
सूर्य (सौर ऊर्जा)
चंद्र
पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र
समुद्रातील मासे
सूर्याच्या उष्णतेमुळेच बाष्पीभवन होते आणि वारे वाहतात, म्हणून सूर्य हा जलचक्राचा मुख्य चालक आहे.
सामान्य वातावरणीय दाबाला शुद्ध पाण्याचा उत्कलनांक (Boiling Point) आणि गोठणबिंदू (Freezing Point) अनुक्रमे किती असतो?
50°C आणि 0°C
100°C आणि 4°C
80°C आणि -10°C
100°C आणि 0°C
शुद्ध पाणी 0°C तापमानाला गोठून बर्फ बनते आणि 100°C तापमानाला उकळून त्याची वाफ होते.
गढूळ पाण्यातील मातीचे सूक्ष्म तरंगणारे कण तळाशी लवकर बसावेत म्हणून पाण्यात काय फिरवले जाते?
मीठ
तुरटी (Alum)
साखर
खाण्याचा सोडा
तुरटी फिरवल्याने पाण्यातील सूक्ष्म मातीचे कण एकत्र येऊन जड होतात व तळाशी बसतात (Coagulation / स्कंदन क्रिया).
जगभरात पाण्याच्या संवर्धनाबाबत जनजागृती करण्यासाठी दरवर्षी 'जागतिक जल दिन' (World Water Day) कधी साजरा केला जातो?
22 मार्च
5 जून
22 एप्रिल
16 सप्टेंबर
दरवर्षी 22 मार्च हा दिवस 'जागतिक जल दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
